Luter i Elżbieta na Wartburgu: Przewodnik historyczny
Dwie z najważniejszych postaci średniowiecznych Niemiec, które żyły w tym samym turyńskim zamku w odstępie trzech stuleci.
W uzasadnieniu wpisu Wartburga na listę UNESCO wymieniono dwie postacie z imienia: Marcina Lutra, który przetłumaczył tu Nowy Testament w latach 1521-22, skutecznie standaryzując współczesny język niemiecki, oraz św. Elżbietę Węgierską, która mieszkała na zamku od około 1211 do 1228 roku i została kanonizowana cztery lata po śmierci w wieku 24 lat. Obie historie są wplecione w pomieszczenia, które odwiedzający oglądają dziś, a ich zrozumienie zmienia zwiedzanie z oglądania starych sal w spacer przez dwa z najważniejszych życiorysów średniowiecznych i wczesnonowożytnych Niemiec. Niniejszy przewodnik przedstawia obie historie w przejrzystej kolejności, z legendarnym Sängerkrieg (konkursem minneśpiewaków, który później uwiecznił Wagner) jako pomostem między nimi.
Elżbieta: węgierska księżniczka na Wartburgu
Elżbieta urodziła się w 1207 roku jako córka króla Węgier Andrzeja II i około 1211 roku została wysłana do Wartburga jako małe dziecko zaręczone z przyszłym Ludwikiem IV, landgrafem Turyngii. Dorastała na zamku, poślubiła Ludwika w 1221 roku i urodziła troje dzieci. Jej krótkie dorosłe życie w Wartburgu kształtowała intensywna pobożność chrześcijańska, nietypowa dla szlachcianki jej rangi: pościła, rozdała posag ubogim, założyła szpital u podnóża wzgórza Wartburg i osobiście opiekowała się trędowatymi – czyny te zostały uwiecznione pokolenie później w legendzie o Cudzie Róż, w której chleb niesiony biednym zamienił się w róże, gdy mąż zażądał zobaczenia, co ukrywa. Ludwik zmarł na dżumę podczas krucjaty w 1227 roku. Elżbieta, owdowiała w wieku 20 lat i skonfliktowana z teściami z powodu dalszej działalności charytatywnej, opuściła Wartburg i zmarła w Marburgu w 1231 roku w wieku 24 lat. Została kanonizowana w 1235 roku.
Sangerkrieg: legendarny konkurs śpiewaczy
Około 1207 roku, tuż przed przybyciem Elżbiety, Wartburg był dworem landgrafa Hermanna I, jednego z czołowych mecenasów średniowiecznej niemieckiej poezji lirycznej. Tradycja głosi, że mniej więcej w tym czasie w Wartburgu odbył się Sangerkrieg – konkurs śpiewaczy między dworskimi poetami minnesingerów, w którym rywalizowali o względy landgrafa znani poeci niemieccy, w tym Walther von der Vogelweide, Wolfram von Eschenbach i na wpół legendarny Heinrich von Ofterdingen. Współcześni historycy uznają konkurs za bardziej legendę niż potwierdzony fakt, ale historia ta miała znaczenie w średniowiecznej literaturze niemieckiej i została odkryta na nowo przez romantyków XIX wieku. Richard Wagner zaadaptował ją jako główną fabułę swojej opery Tannhäuser z 1845 roku, w której tytułowy rycerz powraca z Góry Wenus, by wziąć udział w konkursie w Wartburgu. Sala Minnesingerów w Palas została ozdobiona w latach 1854–55 freskami Moritza von Schwinda przedstawiającymi ten konkurs – dosłowna scena legendy, w której stoją teraz zwiedzający.
Wygnanie Lutra: Nowy Testament w jedenaście tygodni
W kwietniu 1521 roku Marcin Luter stanął przed Sejmem Rzeszy w Wormacji, odmówił odwołania swoich pism i został uznany za banitę Świętego Cesarstwa Rzymskiego na mocy Edyktu Wormackiego. Jego opiekun, elektor Saksonii Fryderyk Mądry, zainscenizował fałszywe porwanie Lutra w drodze powrotnej i ukrył go w Wartburgu pod pseudonimem Junker Jorg (Rycerz Jerzy). Luter przybył 4 maja 1521 roku i pozostał przez około dziesięć miesięcy, do 1 marca 1522 roku. Zapuścił brodę, ubrał się jak rycerz i pracował w małej celi, znanej dziś jako Lutherstube. W ciągu około jedenastu tygodni między grudniem 1521 a lutym 1522 przetłumaczył cały Nowy Testament z greckiego wydania Erazma na żywy, potoczny język niemiecki – Testament Wrześniowy, opublikowany w Wittenberdze we wrześniu 1522 roku. To tłumaczenie jest dokumentem założycielskim współczesnego języka wysokoniemieckiego: Luter celowo dokonywał wyborów leksykalnych na korzyść mowy zwykłych ludzi, a jego tekst kształtował język niemiecki przez pięć stuleci.
XIX-wieczne odrodzenie: jak zamek stał się pomnikiem
Na początku XIX wieku Wartburg podupadł do rzędu na wpół zrujnowanej placówki administracyjnej, ale dwa wydarzenia przywróciły go do niemieckiego życia kulturalnego. W 1817 roku, w 300. rocznicę 95 tez Lutra, kilkuset liberalno-nacjonalistycznych studentów z różnych państw niemieckich zorganizowało na zamku Festiwal Wartburski, wczesne żądanie jedności Niemiec i rządów konstytucyjnych, które zostało stłumione przez konserwatywne władze. Festiwal uczynił z Wartburga symbol liberalnej tożsamości niemieckiej. Następnie, w latach 1838–1890, wielki książę Saksonii-Weimar-Eisenach Karol Aleksander zlecił kompleksową renowację, która odbudowała dziedziniec, odnowiła Palas oraz zamówiła freski von Schwinda w Sali Minnesingerów i złote mozaiki w Elisabethkemenate. Większość zamku, którą widzą dziś zwiedzający, to autentyczna średniowieczna tkanka w XIX-wiecznej romantycznej otoczce. Wpis na listę UNESCO w 1999 roku uznał obie warstwy: XII-wieczny Palas jako przykład architektury romańskiej oraz XIX-wieczną renowację jako sam w sobie znaczący pomnik niemieckiego romantycznego historyzmu.
Dlaczego te historie wciąż mają znaczenie
Elżbieta i Luter dzielą nieoczekiwany zamek i nieoczekiwany wspólny motyw: oboje prowadzili radykalnie odmienne życie w tym samym budynku, oboje zdecydowanie zerwali z konwencjami społecznymi swojej klasy i oboje wywołali skutki kulturowe trwające przez stulecia. Opieka Elżbiety nad biednymi była na tyle nietypowa dla XIII-wiecznej szlachcianki, że opierała się jej własna rodzina, a jej kanonizacja ustanowiła wzór charytatywnego świętego królestwa, który wpływał na europejskie królowe przez wieki. Tłumaczenie Lutra było tak doniosłe, że Goethe trzy wieki później powiedział o nim: „My Niemcy po prostu nie wiemy, co zawdzięczamy Lutrowi, zarówno w języku, jak i religii”. Legenda o Sangerkrieg łączy obie postacie: XIII-wieczny konkurs poezji dworskiej w tym samym Palas, odkryty na nowo przez XIX-wiecznych romantyków, trafił do oper Wagnera i został namalowany na ścianach, w których stoją teraz zwiedzający. Wartburg jest rzadkim przykładem miejsca łączącego trzy warstwy znaczącej historii Niemiec – romańską, reformacyjną i romantyczną – wszystkie na tym samym dziedzińcu.
Najczęściej zadawane pytania
Jak długo Luter przebywał w Wartburgu?
Około dziesięciu miesięcy, od 4 maja 1521 do 1 marca 1522, pod pseudonimem Junker Jorg. W tym czasie przetłumaczył cały Nowy Testament w ciągu około jedenastu tygodni.
Czy Luter rzeczywiście rzucił kałamarzem w diabła?
Prawie na pewno nie. Historia i plama z atramentu na ścianie są powszechnie uznawane za XIX-wieczne upiększenie, które przewodnicy odświeżali przez dwa stulecia.
Ile lat miała Elżbieta, gdy przybyła na Wartburg?
Około czterech lat, zaręczona z przyszłym Ludwikiem IV Turyngii około 1211 roku. Mieszkała na zamku aż do śmierci męża w 1227 roku.
Dlaczego Elżbieta została kanonizowana tak szybko?
Jej reputacja działalności charytatywnej oraz szybkość, z jaką przypisywano jej cuda w Marburgu, doprowadziły do kanonizacji w 1235 roku, zaledwie cztery lata po jej śmierci w wieku 24 lat.
Czy średniowieczny konkurs śpiewu rzeczywiście się odbył?
Historycy traktują Sangerkrieg raczej jako legendę niż potwierdzony fakt, choć Wartburg był ważnym dworem dla niemieckiej poezji lirycznej za landgrafa Hermanna I około 1207-1215.
Jaki jest związek między Wartburgiem a Tannhäuserem Wagnera?
Wagner zaadaptował legendarny Sängerkrieg jako centralny wątek swojej opery Tannhäuser z 1845 roku, której akcja rozgrywa się na Wartburgu. Sala Śpiewaków przedstawia legendarny konkurs w freskach.
Jakiego pseudonimu używał Luther na zamku?
Junker Jörg – Rycerz Jerzy. Zapuścił brodę i ubrał się jak drobny szlachcic, aby pozostać nierozpoznanym podczas swojego dziesięciomiesięcznego wygnania.
Czym był Festiwal Wartburski w 1817 roku?
Zgromadzenie liberalno-nacjonalistycznych niemieckich studentów z okazji 300. rocznicy ogłoszenia 95 tez przez Lutra, wzywające do jedności Niemiec i rządów konstytucyjnych. Uczyniło zamek symbolem liberalnej niemieckiej tożsamości.
Czy na wystawie znajdują się oryginalne przedmioty z pobytu Lutra?
Bardzo niewiele. Większość tego, co odwiedzający widzą w Pokoju Lutra, to rekonstrukcja z XIX wieku. Oryginalne biurko zostało rozbite na relikwie w XVI wieku; ocalałe przedmioty Lutra są rozproszone po niemieckich kolekcjach.